Strabon’un İzinde: Pamphylia’nın ana kenti olan Attaleia hakkında kimsenin bilmediği bir bilgi gün yüzüne çıktı. Antalya’nın tarihi Kaleiçi bölgesinde, antik Attaleia kentinin kayıp tiyatrosuna ait olabileceği değerlendirilen kalıntılar yeniden gündemde. Muratpaşa ilçesi Tuzcular Mahallesi’nde, Uzunçarşı Sokak üzerindeki 148 ada 3, 4 ve 31 numaralı parsellerde gerçekleştirilen arkeolojik sondajlarda Roma Dönemi’ne tarihlenen anıtsal yapı kalıntıları ve taş oturma sıraları tespit edildi. Ancak yapının tamamı ortaya çıkarılamadı.
KAZILAR 2011’DE YAPILDI
Kalıntıların ortaya çıkarılması, 2011 yılında yapılaşma talebi üzerine başlatılan sondaj çalışmalarıyla gerçekleşti. Antalya Müze Müdürlüğü uzmanları tarafından 31 Ocak-17 Haziran 2011 tarihleri arasında aralıklarla yürütülen çalışmalar, Kaleiçi Kentsel ve III. Derece Arkeolojik Sit Alanı içerisindeki 148 ada 3, 4 ve 31 numaralı parselleri kapsadı. Çalışmaların bilimsel sonuçları, 2012 yılında yayımlanan ANMED Anadolu Akdenizi Arkeoloji Haberleri’nde, “Antalya, Kaleiçi 148 Ada 3-4-31 Parsellere Ait Sondaj Kazısı” başlığıyla yayımlandı. Raporun yazarları Mustafa Demirel, Çaylan Ulutaş ve Ferhan Büyükyörük oldu.

3 METRE DERİNLİKTE MİMARİ KALINTILAR BULUNDU
Uzunçarşı Sokak üzerindeki 3 numaralı parselde yapılan sondajlarda, yaklaşık 3 metre derinlikte taş sırası tespit edildi. Çalışmalar ilerledikçe düzgün kesme taşlardan örülmüş bir duvar, korniş bezemeli kemer parçaları ve karşılıklı konsollar ortaya çıkarıldı. Araştırmacılar, 4 numaralı parselde de inceleme yaptı. Ancak burada düzensiz taş bloklar dışında belirgin bir mimari kalıntıya rastlanmadı. Buna rağmen 3 numaralı parselde bulunan yapının konumu, mimari kalıntıların 4 numaralı parsele doğru devam etmiş olabileceğini düşündürdü.
31 NUMARALI PARSELDE ÜÇ SIRA OTURMA BASAMAĞI
Araştırmanın en dikkat çekici bulgusu ise 31 numaralı parselde ortaya çıktı. Daha önceki sondajların ardından inşaat izni verilen bu alanda, bir toprak setin çökmesiyle taş oturma sıraları görünür hale geldi. Bunun üzerine çalışmalar bu parsele kaydırıldı. Yaklaşık 3 metre derinlikte üç sıra taş basamak ortaya çıkarıldı. Bilimsel raporda bu sıraların bir tiyatroya, odeona veya bouleuteriona ait olabileceği belirtildi. Odeon, antik dönemde müzik ve gösteriler için kullanılan kapalı ya da yarı kapalı yapıları; bouleuterion ise kent meclisinin toplandığı yapıyı ifade ediyor.
Kazı batı yönünde genişletildiğinde basamakların devam etmediği görüldü. Doğu ve kuzey bölümleri ise bitişik parsellerin altında kaldığı için incelenemedi. Ayrıca yapının orkestra bölümünde olması beklenen alanda taş döşemeye rastlanmadı.

YAPININ 11 METRE DERİNLİĞE ULAŞTIĞI BELİRTİLDİ
Bilimsel raporda, oturma sıraları ve yapının ulaştığı yaklaşık 11 metrelik derinlik dikkate alınarak, sahne bölümünün altında dar bir galeri bulunabileceği değerlendirildi. Araştırmacılar, bu alanın oyuncuların giriş çıkışlarında veya sahne eşyalarının depolanmasında kullanılmış olabilecek bir bölüm, yani “hyposkenion” olabileceğini ifade etti. Ancak bu bölümdeki incelemeler, çökme tehlikesi nedeniyle tamamlanamadı. Raporda, yoğun toprak dolgusu ve arazinin mevcut koşullarının yapının bütünüyle açığa çıkarılmasını engellediği vurgulandı. Araştırmacılar, buluntuların Roma Dönemi anıtsal mimarisini yansıttığını belirtirken yapının kimliğinin kesinleştirilmesi için daha kapsamlı kazı ve araştırmalara ihtiyaç duyulduğunu kaydetti.
2003 YILINDA AYNI ADA İÇİNDE BAŞKA BİR KALINTI BULUNDU
Bilimsel raporda dikkat çekilen bir başka nokta da 148 ada 15 numaralı parselde 2003 yılında yapılan sondaj çalışması oldu. Karanlık Sokak’ın kuzeydoğusunda bulunan bu parselde, bir girişe ait ayak olabileceği değerlendirilen platform biçiminde bir yapı kalıntısı ortaya çıkarıldı ve koruma altına alındı. Araştırmacılar, bu kalıntının konumunu da dikkate alarak Attaleia’nın Roma Dönemi tiyatrosunun 3, 4, 31 ve 15 numaralı parselleri kapsayan daha geniş bir alana yayılmış olabileceğini tartışmaya açtı.

2017’DE “GİZLİ KAZI” TARTIŞMASI YAŞANDI
Kaleiçi’ndeki kalıntılar 2017 yılında yeniden kamuoyunun gündemine geldi. Özel mülkiyete ait alanda ortaya çıkan bulgular, Olgunlaşma Enstitüsü ve Antalya Gazeteciler Cemiyeti binalarının altında da tiyatronun devam edebileceği iddialarını beraberinde getirdi. 31 Temmuz 2017’de yayımlanan haberlerde, özel mülkiyetteki inşaat çalışmalarının durdurulduğu ve kalıntıların bulunduğu alanın koruma altına alındığı aktarıldı. Akdeniz Üniversitesi Arkeoloji Bölümü’nden Prof. Dr. Burhan Varkıvanç da kalıntıların antik tiyatroya ait olduğunun değerlendirildiğini ifade etti.
Tartışmaların ardından Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından yapılan açıklamada önemli bir ayrıntıya dikkat çekildi. Bakanlık, sondaj çalışmalarının Olgunlaşma Enstitüsü’nün bulunduğu alanda değil, doğusundaki 148 ada 3, 4 ve 31 numaralı parsellerde gerçekleştirildiğini bildirdi. Açıklamada, bu parsellerdeki çalışmaların 4 Nisan 2011’de tamamlandığı, tespit edilen kültür varlıklarının ise mülk sahibi tarafından hazırlanan ve Koruma Kurulu tarafından onaylanan proje doğrultusunda korunduğu belirtildi. Bakanlık ayrıca Olgunlaşma Enstitüsü alanında bugüne kadar herhangi bir kazı veya sondaj yapılmadığını ve 2017 yılında devam eden bir çalışma bulunmadığını açıkladı.

KAMULAŞTIRMA GERÇEKLEŞTİRİLEMEDİ
Kalıntıların geleceğine ilişkin önemli bilgiler, Antalya Kent Konseyi’nin 2023 yılı çalışma raporunda yer aldı. Raporda, Kaleiçi’nde 148 ada 1 parselde bulunan ve bugün eğitim yapılmayan Atatürk Ortaokulu alanının çevresindeki parsellerde yapılan sondajlarda, Attaleia Antik Kenti Tiyatrosu’na ait olabileceği düşünülen oturma sıralarına rastlandığı belirtildi. Antalya Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulunun, sondaj yapılan parsellerin kamulaştırılmasını istediği ancak bu işlemin gerçekleştirilemediği aktarıldı. Müze Müdürlüğü uzman raporunda ise tiyatro basamaklarının Atatürk Ortaokulu yönüne doğru devam ettiğine ilişkin emarelerin tespit edildiği ifade edildi.
Kent Konseyi raporunda ayrıca, Atatürk Ortaokulu alanının arkeolojik araştırma yapılacak alan olarak belirlenmesini öngören revize plan kararının, Milli Eğitim Müdürlüğünün itirazı üzerine dava yoluyla iptal ettirildiği bilgisine yer verildi. Raporda, Kaleiçi’ndeki arkeolojik alanın araştırılabilmesi için ilgili kurumların anlaşma ve protokol yoluyla çözüm üretmesi gerektiği görüşü dile getirildi.
SON DURUM: KAPSAMLI KAZIYA İLİŞKİN YENİ BİR AÇIKLAMA YOK
Ulaşılabilen bilimsel yayınlar, 2017 tarihli Bakanlık açıklaması ve Antalya Kent Konseyi’nin 2023 çalışma raporu, alandaki sürecin uzun yıllardır çözüme kavuşmadığını gösteriyor. 2011’de ortaya çıkarılan kalıntılar bilimsel olarak belgelenmiş olsa da yapının tamamı açığa çıkarılamadı. Kamulaştırma ve çevredeki parsellerde araştırma yapılması konuları da gündemdeki temel sorunlar arasında yer aldı. 16 Kasım 2026 itibarıyla erişilebilen kaynaklarda, söz konusu parsellerde yeni ve kapsamlı bir kazı başlatıldığına, kamulaştırmanın tamamlandığına veya yapının tiyatro olduğunun kesin biçimde belirlendiğine ilişkin güncel bir resmî açıklamaya rastlanmadı.
Attaleia’nın kayıp tiyatrosu olarak anılan bu yapı, Antalya’nın antik kent geçmişine ilişkin önemli bir araştırma alanı olmayı sürdürüyor. Kalıntıların çevresindeki parsellerle birlikte değerlendirilmesi ve bilimsel kazıların yeniden ele alınması, yapının kimliğinin ve gerçek boyutlarının anlaşılması açısından önem taşıyor.
HABER: UĞUR FİDAN





